Zasada swobody umów, wyrażona w Kodeksie cywilnym i znajdująca zastosowanie także w branży TSL, nie jest zasadą nieograniczoną. Strony, mimo przyznania im sporej elastyczności w zakresie kształtowania stosunku prawnego, nie mogą pozwolić sobie na pełną dowolność. Praktyka pokazuje jednak, że i tak dochodzi tu do naruszeń, ponieważ w umowach przewozu niejednokrotnie można spotkać się z zapisami, które nie powinny się tam znaleźć. Jakie są klauzule niedozwolone w transporcie i jakie ryzyka wynikają z umów transportowych, które je zawierają?
Umowa przewozu – błędy prawne i jak je analizować?
Błędy prawne w umowach przewozu powinny być każdorazowo analizowane z uwzględnieniem specyfiki danego zlecenia. Pod uwagę trzeba tu wziąć m.in. rodzaj przewozu (przewóz osób/rzeczy), miejsce wykonania usługi (przewozy krajowe/międzynarodowe) czy strony stosunku prawnego (relacje B2B/B2C).
Jest to ważne chociażby z tego względu, że np. Konwencja CMR, w art. 41, wprost nakazuje uznawać za nieważną i pozbawioną mocy każdą klauzulę, która pośrednio lub bezpośrednio narusza jej postanowienia. Będzie to w szczególności klauzula przenosząca ciężar dowodu (np. wymagająca od klienta udowodnienia czegoś, co według Konwencji powinien udowodnić przewoźnik) lub powodująca sytuację, w której przewoźnik „przejmuje” prawa wynikające z ubezpieczenia cargo/towaru kosztem właściciela towaru albo odbiorcy i próbuje uciec od odpowiedzialności, powołując się na cudze ubezpieczenie.
Istotne jest też rozróżnienie, czy umowa przewozu została zawarta z klientem indywidualnym (B2C), czy drugim przedsiębiorcą (B2B). Polskie prawo (Kodeks cywilny, ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów, ustawa o prawach konsumenta) przyznają bowiem szczególną ochronę podmiotom nieprofesjonalnym – konsumentom. Przykładowo, w przypadku stosowania wzorców umownych, które w branży TSL nie są rzadkością, zgodnie z art. 385 § 2 Kodeksu cywilnego: „Wzorzec umowy powinien być sformułowany jednoznacznie i w sposób zrozumiały. Postanowienia niejednoznaczne tłumaczy się na korzyść konsumenta”.
Klauzule niedozwolone – transport
Nielegalne zapisy w umowach transportowych nie należą do rzadkości. Wynika to z faktu, że wiele umów nadal jest podpisywanych na szybko, z automatu, a spora część opiera się na ogólnych postanowieniach, które bardzo często nijak mają się do specyfiki danego zlecenia i tego, co wynika z przepisów.
Często spotykane klauzule niedozwolone w transporcie to m.in.:
Klauzule nakazujące neutralizację dokumentów przewozowych (czasami pod groźbą kary umownej)
Neutralizacja dokumentów przewozowych to praktyka polegająca na podawaniu niezgodnych ze stanem rzeczywistym danych na temat faktycznego nadawcy, odbiorcy lub przewoźnika. Sięga się po nią m.in. w celu ochrony informacji handlowych czy relacji biznesowych (gdy transport zlecają spedytorzy).
Zarówno neutralizacja dokumentów przewozowych, jak i zastrzeganie kary umownej w razie niewywiązania się z tego „obowiązku”, są jednak traktowane przez sądy jako działania nielegalne, niezgodne z prawem. Wszelkie zapisy umowne wymuszające takie zachowanie powinny od razu zostać przez Ciebie zakwestionowane.
Klauzule zastrzegające karę umowną w razie szkody z tytułu niewykonania bądź nienależytego wykonania zobowiązań o charakterze pieniężnym
Kara umowna może zostać zastrzeżona tylko i wyłącznie na wypadek szkody wynikłej z niewykonania bądź nienależytego wykonania zobowiązania o charakterze niepieniężnym, a nie pieniężnym. Nie można tym samym przewidzieć jej np. za nieopłacenie faktury w terminie.
Karę umowną można wprowadzić za to m.in. z tytułu nieterminowego podstawienia pojazdu na miejsce załadunku lub wykorzystania do przewozu innego rodzaju pojazdów niż te, na które się umówiono (zwłaszcza jeśli rodzaj środka transportowego odgrywa istotną rolę dla bezpieczeństwa lub rodzaju przewożonych towarów).
Ważne: Nieprawidłowości w zastrzeganiu kar umownych w umowach przewozowych dotyczą nie tylko charakteru danego zobowiązania (pieniężne/niepieniężne). W praktyce regularnie można natrafić też na zapisy, które w zbyt ogólny sposób opisują sytuacje, na wypadek których zastrzeżono karę umowną lub nieprecyzyjnie odnoszą się do jej wysokości i metody naliczania.
Klauzula całkowicie wyłączająca odpowiedzialność przewoźnika za bagaż, który podróżujący przewozi ze sobą
Dla ustalenia zasadności tej klauzuli należy wiedzieć, że przepisy wyodrębniają 2 rodzaje bagażu podróżującego: bagaż podręczny (który podróżujący ma pod swoją pieczą, przy sobie podczas trwania przewozu, np. mała torebka damska) i przesyłkę bagażową (bagaż, który podróżujący powierza przewoźnikowi na czas przewozu, np. walizka).
W pierwszym przypadku, na mocy art. 63 ust. 1 Prawa przewozowego, przewoźnik co do zasady nie ponosi odpowiedzialności za rzeczy, które podróżny przewozi ze sobą pod własnym nadzorem – chyba że szkoda powstała z winy przewoźnika.
Natomiast w przypadku rzeczy, które zostały umieszczone przez podróżnego, bez możliwości sprawowania nad nimi własnego nadzoru, w miejscu wskazanym przez przewoźnika lub na ten cel przeznaczonym – wtedy przewoźnik odpowiada za nie jak za przesyłkę (np. bagaże umieszczone w luku bagażowym w autokarach turystycznych).
Niezależnie jednak od tego, czy mamy do czynienia z pierwszą, czy drugą sytuacją, nie jest możliwe, by całkowicie wyłączyć odpowiedzialność przewoźnika za każdy bagaż, który podróżujący przewozi ze sobą.
Klauzule wyłączające odpowiedzialność przewoźnika głównego za podwykonawców
Klauzulą niedozwoloną w transporcie jest również klauzula, która wyłącza odpowiedzialność przewoźnika umownego za podwykonawców lub ogranicza jej zakres. W tym bowiem przypadku przepisy nakładają na przewoźnika głównego odpowiedzialność absolutną i nakazują traktować czynności bądź zaniechania podwykonawców przewoźnika tak, jakby dokonał ich sam przewoźnik.
Jedyny wyjątek przewiduje art. 799 KC, który zwalnia spedytora z odpowiedzialności za przewoźników i dalszych spedytorów, którymi posługuje się przy wykonaniu zlecenia, jeśli nie ponosi on winy w ich wyborze.
Dopuszczalny jest natomiast zapis, który zakazuje przewoźnikowi podwykonawstwa i obliguje go do osobistego wykonania przewozu.
Umowy transportowe – ryzyka i jak się przed nimi ustrzec?
Podpisywanie umów w pośpiechu, bez dokładnego zapoznania się z ich postanowieniami czy też sporządzanie ich treści wyłącznie przy pomocy gotowych, ogólnych szablonów dostępnych w Internecie to niestety najczęstsze przyczyny późniejszych konfliktów.
Ryzyka w umowach transportowych, wynikające z możliwości zawarcia w nich klauzul niedozwolonych, można skutecznie wyeliminować jedynie dzięki bardzo dobrej znajomości przepisów regulujących branżę transportową. Nie wystarczy tu sama wiara w dobre intencje drugiej strony lub liczenie na to, że zawsze wszystko jakoś się udawało, więc dlaczego tym razem miałoby być inaczej.
Konsultowanie umów przed ich podpisaniem jest istotne nie tylko przy nawiązywaniu współpracy z nowym, nieznanym do tej pory kontrahentem, ale też wtedy, gdy jest to Twój wieloletni partner biznesowy, jednak w tym przypadku specyfika i charakter nowego zlecenia znacząco odbiegają od pozostałych przewozów, jakie były wykonywane do tej pory, przez co dotychczasowa umowa nie zapewni Wam wystarczającej ochrony.
To, o czym warto pamiętać, to fakt, że umowy można i powinno się negocjować. Jeśli jakieś zapisy budzą Twoje zastrzeżenia lub są dla Ciebie niejasne, nie bój się zwrócić o pomoc prawną. Na znacznie większe straty narazi Cię bowiem podpisanie niekorzystnej dla siebie umowy niż doprecyzowanie i uporządkowanie jej zapisów, zanim zacznie się załadunek.
W naszej kancelarii transportowej LEGALTRANS doradzamy w zakresie umów transportowych zarówno w ramach stałej obsługi prawnej, jak i doraźnej obsługi prawnej. Zapraszamy do kontaktu!
