Transport just-in-time (JIT) to specyficzny model świadczenia usług przewozowych, wymagający od uczestniczących w nim podmiotów doskonałej logistyki. Gdy jej zabraknie – wtedy pojawiają się poważne problemy. Nie będzie dlatego zaskoczeniem, gdy powiemy, że transport just-in-time wiąże się przez to z wieloma ryzykami. Jakie więc zabezpieczenia umów logistycznych warto stosować, by jak najlepiej zorganizować tego rodzaju przewozy i ograniczyć związany z tym stres?
Czym jest transport just-in-time?
Dostawa just-in-time opiera się na dostarczaniu określonych, gotowych produktów, (ale też komponentów czy surowców) albo wprost do klienta, albo na linię produkcyjną, dokładnie w tym momencie, w którym pojawia się na nie zapotrzebowanie. Nie działa się tu zatem w trybie: „na zapas”.
I właśnie z tego względu, gdy mowa o koncepcji JIT, tam w pierwszej kolejności konieczne staje się zadbanie o bardzo dobrze dograne procesy logistyczne, które przełożą się bezpośrednio na optymalizację łańcucha dostaw. JIT wymaga niezawodności od dostawców i transportu, umiejętności bardzo precyzyjnego prognozowania popytu i planowania harmonogramu produkcji/dostaw.
Jakie branże korzystają dzisiaj z modelu JIT?
Z transportu just-in-time korzysta dziś w szczególności branża motoryzacyjna, producenci elektroniki, przemysł meblarski czy spożywczy. JIT sprawdza się wszędzie tam, gdzie mamy do czynienia z produkcją seryjną, wysoko zmechanizowaną oraz wymagającą precyzyjnego planowania – gdzie kluczowe jest ścisłe zgranie dostaw z cyklem produkcji.
Jakie są zalety transportu just-in-time?
Istotą modelu logistycznego just-in-time jest działanie tu i teraz, w chwili pojawienia się zapotrzebowania, bez wcześniejszego magazynowania ani tworzenia dużych zapasów.
Do najważniejszych zalety JIT należą dlatego przede wszystkim:
- niższe koszty magazynowania – dostawy realizowane na czas w modelu JIT eliminują konieczność utrzymywania dużych zapasów, co redukuje wydatki ponoszone na magazyn i obsługę;
- ograniczenie marnotrawstwa i gromadzenia nadmiernych zapasów – towary dostarczane w systemie just-in-time nie zalegają w magazynach przez długi czas, dlatego są mniej narażone na psucie, uszkodzenia czy utratę wartości;
- większa skalowalność i elastyczność – dzięki planowaniu dostaw z uwzględnieniem krótkiej perspektywy czasowej możliwe jest łatwiejsze dostosowanie się do zmian popytu;
- wysoka jakość dostaw – JIT wymaga ściśle wyszkolonych kierowców i sprawnych procedur logistycznych, co zwykle przekłada się na poprawę terminowości i obsługi po stronie przewoźnika.
Transport just in time – ryzyka operacyjne i prawne
Mimo że dostawy realizowane w modelu JIT niosą za sobą wiele korzyści i w niektórych branżach są wręcz konieczne, to jednak z drugiej strony, o czym nie można zapominać, transport just-in-time jest bardzo wrażliwy na czynniki zakłócające. Dotkliwe w skutkach mogą być tu opóźnienia wynoszące zaledwie kilkanaście minut!
Co jest zagrożeniem w transporcie just-in-time? Ryzyka operacyjne, z którymi należy się liczyć, to:
- niespodziewane opóźnienia – wypadki na trasie, korki, awarie pojazdów czy złe warunki pogodowe (gołoledź, mgła, śnieżyca) mogą wydłużyć czas przewozu. W systemie JIT oznacza to niemal natychmiastowy przestój produkcji u odbiorcy. Brak zapasu buforowego w fabryce szybko skutkuje generowaniem kar umownych;
- błędy sprzętu technicznego – awarie monitoringu GPS czy systemu łączności to kolejne z ryzyk, które są w stanie zakłócić płynność dostaw JIT;
- trudności w znalezieniu alternatyw – na etapie realizacji mogą pojawić się także problemy z dostępnością kierowców czy określonych środków transportu, co przy wymaganiu niemalże natychmiastowej gotowości do realizacji zlecenia szybko pogłębia opóźnienie.
Wśród ryzyk prawnych związanych z transportem JIT warto wskazać natomiast przede wszystkim na odpowiedzialność ciążącą na przewoźniku w razie nieterminowego wykonania zlecenia. Jeśli dojdzie do opóźnienia w dostawie, może on być zobowiązany do wypłaty odszkodowania, na gruncie przepisów ustawy Prawo przewozowej lub Konwencji CMR.
Opóźnienia w JIT transport – co wtedy?
W przypadku wystąpienia opóźnienia w dostawie model JIT wymaga natychmiastowej reakcji. Jeśli przewoźnik zapowiada, że nie dotrzyma ustalonego czasu, powinien bezzwłocznie powiadomić o tym zleceniodawcę, wskazując przewidywaną długość zwłoki i proponowany sposób naprawczy. Praktycznie oznacza to włączenie procedury kryzysowej, np. zmiany trasy (aby ominąć utrudnienia) lub podstawienia zapasowego pojazdu/kolejnego kierowcy. W odpowiednim czasie należy także zaktualizować dane o przewidywanym czasie dotarcia.
Aby zminimalizować skutki opóźnień w JIT w transporcie, warto wdrożyć rozwiązania takie jak: posiadanie pojazdów rezerwowych, będących w gotowości do przejęcia zlecenia, monitoring floty 24/7, płynna komunikacja w zakresie załadunków/rozładunków,
plany awaryjne dotyczące alternatywnych tras, planowanie (tam, gdzie będzie to możliwe) nawet niewielkich buforów czasowych.
Zabezpieczenie umów logistycznych w transporcie just-in-time – co się sprawdza?
O jakie zabezpieczenie umów logistycznych warto zadbać w przypadku transportu just-in-time? Zapisy, które powinny znaleźć się w takich umowach, to w szczególności:
- precyzyjnie zdefiniowane okna czasowe – w przypadku JIT umowa powinna określać nie tylko datę załadunku towaru lub jego rozładunku, ale także godzinę (z dokładnością co do minuty, czyli np. „10:45”, a nie „załadunek nastąpi do godziny 11:00”);
- kary umowne za opóźnienie – sposobem na dodatkowe zdyscyplinowanie przewoźników pozostają kary umowne za opóźnienie (należy uważać jednak na zastrzeganie kary umownej w razie opóźnienia w dostawie międzynarodowej, ponieważ na gruncie Konwencji CMR kara umowna może zostać uznana w tym przypadku za nieważną);
- klauzule dotyczące siły wyższej – działania wojenne, katastrofy naturalne, strajki – to zdarzenia losowe całkowicie niezależne od przewoźnika, które zwalniają go z ciążącej na nim odpowiedzialności. W umowie powinny zostać one nie tylko precyzyjnie zdefiniowane, ale też należy podkreślić w niej obowiązek niezwłocznego informowania drugiej strony o zaistnieniu takiego przypadku;
- procedura reklamacyjna – w umowach dotyczących operacji JIT nie może zabraknąć również jasno opisanych procedur w zakresie składania reklamacji (kto ma do tego prawo, na bazie jakich zdarzeń, w jakim terminie, w jakiej formie, do kogo).
Ważne: Zarówno logistycy, jak i przewoźnicy, powinni zadbać ponadto o zakres posiadanych ubezpieczeń OC w transporcie, który musi odpowiadać specyfice dostaw realizowanych w trybie just-in-time. W JIT szczególnie istotne jest, aby suma ubezpieczenia pokrywała wartość kluczowych ładunków. Warto wspomnieć też o klauzulach umownych zawieranych w umowach ubezpieczeniowych, które pozwalają przewoźnikowi na to, by pomimo wystąpienia zdarzenia szkodowego, mógł on samodzielnie podjąć decyzję o tym, że kontynuuje jazdę. Oczywiście tego rodzaju klauzule są dopuszczalne tylko w przypadku drobnych szkód.
Skontaktuj się z zespołem kancelarii transportowej LEGALTRANS, który zweryfikuje dla Ciebie umowy wykorzystywane w transporcie just-in-time lub pomoże Ci przygotować takie od zera!
